“การสมาคม”: บทความวิพากษ์การกำหนดบทบาทสตรีไทย

จากงานเขียนเรื่อง "การสมาคม" ซึ่งเผยแพร่เมื่อปี พ.ศ. 2485 เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) ได้แสดงทัศนะที่ก้าวหน้าและวิพากษ์วิจารณ์บทบาททางเพศและวัฒนธรรมไทยในยุคนั้นอย่างน่าสนใจ

ในวารสารเสนาศึกษาก็ยังมีเรื่องสั้นและบทความ

บรรณาธิการหนังสือ "เสนาศึกษาและแผ่วิทยาศาสตร์" ได้ติดต่อขอรับบทความจากท่านเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี ครั้งแรกเมื่อ ต้นปี พ.ศ. 2465 ซึ่งท่านก็รีบเขียนให้ในเวลาไม่นาน และได้ตีพิมพ์ครั้งแรกในวารสารนี้ เล่ม 6 ตอนที่ 5 เดือนพฤษภาคม พ.ศ. [...]

ว่าด้วยงานศพ: คนตายขายคนเป็น

"ในที่สุดฉันเชื่อแน่ว่าเวลามาถึงแล้วที่เราต้องปฏิวัติวิธีการปลงศพ  และด้วยความเชื่อเช่นนี้ ประกอบกับความเห็นใจว่าการเปลี่ยนประเพณีเป็นสิ่งที่ต้องปฏิบัติให้แยบคาย ฉันจึงยินดีเข้าบุกเบิกทางโดยอัตโนมัติ ขอผู้ไม่เห็นด้วยกับฉันโปรดให้อภัยแก่ฉันด้วย"

เรื่องคุมกำเนิดและปัญหาประชากร

บทความเรื่อง "ปัญหาน่าคิด" ตีพิมพ์เมื่อ ปี พ.ศ. 2485 สะท้อนข้อกังวลของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีต่อจำนวนประชากรในประเทศไทย

การสมาคม

บทความเรื่อง "การสมาคม" เผยแพร่เมื่อปี พ.ศ. 2485 เป็นมุมมองต่อวัฒนธรรมแบบไทยๆ ที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย โดยสัมพันธ์กับความเปลี่ยนแปลงของสถานภาพสตรี

ความเห็นด้านสิ่งแวดล้อม

สามสิบสามปีก่อนประเทศไทยออกพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า ครูเทพได้เขียนบทความเรื่อง "สัตว์ป่า" ลงนิตยสารไทยเขษม ฉบับวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2470 กระตุ้นให้ผู้คนตระหนักถึงความจำเป็นในการอนุรักษ์ละมั่งและแรดในประเทศไทยก่อนที่พวกมันจะสูญพันธ์

บทบรรยายด้านเศรษฐกิจ

ในยุคเริ่มแรกของวิทยุกระจายเสียงนั้น เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีได้รับเชิญให้ไปบรรยายในหัวข้อความรู้ต่างๆ และบางครั้งก็มีบันทึกบทบรรยายเพื่อนำไปรวบรวมจัดพิมพ์ร่วมกับความเรียงเสมือนเป็นบทความชิ้นหนึ่ง

มนุษย์กับการศึกษา

บทความชิ้นนี้เป็นการณรงค์ให้ผู้มีอำนาจตัดสินใจประกาศใช้แผนการศึกษาชาติเพื่อเป็นแนวทางจัดการศึกษาของประเทศ แทนที่จะปล่อยให้การจัดการศึกษาเป็นไปเองตามสถานการณ์ รวมทั้งอธิบายประเด็นสำคัญที่จะต้องนำไปกำหนดเป็นแผนการศึกษาชาติ

ปาฐกถาด้านเศรษฐกิจ

เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีพยายามถ่ายทอดความรู้ด้านเศรษฐกิจและการพาณิชย์อยู่บ่อยครั้ง ทั้งในรูปของบทกวี บทความ บทบรรยาย เรื่องสั้น รวมทั้งปาฐกถา เนื่องจากท่านเห็นความสำคัญของการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ

พ่อถึกแสดงความเห็นอย่างแหลมคมเสมอ

เมื่อเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีจะสื่อสารหรือโน้มน้าวให้ผู้อ่านสนับสนุนนโยบายด้านการศึกษา ก็จะเขียนบทความโดยสร้างตัวละครชื่อนายถึก มาเป็นผู้ออกความเห็น นัยว่าเพื่อเป็นการเข้าถึงชาวบ้านและไม่ใช่การสอนแบบยกตนข่มท่าน พ่อถึกจึงเป็นตัวแทนผู้นำเสนอแนวคิดของท่านที่อยู่เบื้องหลังแนวนโยบายด้านการศึกษา