เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีมีตำแหน่งหน้าที่ทางการศึกษา ท่านย่อมมีผลงานด้านการศึกษา แต่ภายใต้ผลงานชิ้นต่างๆ ที่ท่านผลักดันออกไปเป็นรูปธรรมนั้น คือการเห็นภาพใหญ่อย่างเป็นระบบ แล้วค่อยๆ จัดทำชิ้นส่วนแต่ละชิ้นออกใช้ เมื่อทุกองค์ประกอบเชื่อมกันแล้วก็จะเป็นระบบการศึกษาดังที่ท่านนึกเห็นภาพมาตั้งแต่ต้น
ปาฐกถาแสดงที่สามัคยาจารย์สโมสรสถานนี้ เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีแสดงภายหลังจากมีพระราชบัญญัติประถมศึกษาแล้ว และอธิบายแนวคิดที่เป็นหลักสำคัญของท่าน ได้แก่
- การศึกษาตามอัตตภาพ
- มีหลักสูตรสามัญศึกษาและวิสามัญศึกษาคู่ขนานกันไปในทุกระดับชั้น และ
- ต้องให้มีโรงเรียนชั้นประถมมีพอจำนวนคนทั้งหมด จึงจะมีจำนวนคนมากพอที่จะคัดเลือกคนที่เหมาะสมให้ได้รับการศึกษาในชั้นสูงกว่าต่อไปได้เป็นลำดับชั้น
ปาฐกถาเรื่องความมุ่งหมายแห่งการศึกษาสำหรับชาติของสยาม ท่านแสดงที่โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย ก่อนที่จะมีพระราชบัญญัติประถมศึกษาแห่งชาติ และใช้โอกาสนี้กล่าวถึงแนวคิดที่จะใช้การศึกษาเป็นการอบรมพลเมืองให้ได้ตามปรารถนา จึงต้องเป็นการศึกษาทั่วหน้าสำหรับราษฎรทุกคน