สรุปจบในเล่มเดียว: ประมวญศึกษา พ.ศ. 2464

หนังสือเรื่องประมวญศึกษา เป็นเอกสารทางการที่รวบรวมแนวคิดและการดำเนินการเกี่ยวกับการศึกษาของชาติของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี เสนาบดีกระทรวงศึกษาธิการไว้ค่อนข้างสมบูรณ์ ที่ได้จัดทำขึ้นเมื่อ ปี พ.ศ. 2464 แบ่งเป็น 2 ภาค ภาคแรก เป็นเรื่องเค้าโครงการศึกษา จัดทำเมื่อเดือนสิงหาคม พ.ศ.2464 อันเป็นช่วงเวลาที่การประกาศใช้ พรบ.ประถมศึกษา ยังไม่มีข้อยุติ ส่วนภาคสอง เป็นหลักสูตรการศึกษาที่ได้ดำเนินการจริง รวมถึงเนื้อหาและวิธีการสอน และการสอบความรู้ จัดพิมพ์เมื่อเดือน พฤศจิกายน พ.ศ. 2464 ภายหลังจากการประกาศใช้ พรบ.ประถมศึกษา

เอกสารประมวญศึกษานี้มีความสำคัญ เนื่องจากเสนาบดี ประกาศว่า “กฎข้อบังคับและระเบียบใด ซึ่งได้กล่าวไว้ในประมวญศึกษาภาคที่ออกแล้ว ให้ถือประมวญศึกษาเป็นสำคัญ เป็นอันเลิกกฎข้อบังคับ และระเบียบที่ขัดหรือซ้ำกันนั้นทีเดียว”

ในภาคแรก เกี่ยวกับโครงการศึกษา สรุปรวบยอดความคิดที่เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีผลักดันมาตลอดชีวิตราชการ คือ

– การศึกษาสามัญ และการศึกษาวิสามัญ  ในผังความคิดนี้ มีข้อน่าสังเกตว่าวิชาชีพชั้นสูง ในระดับประกาศนียบัตรหรือปริญญา นับเป็นการศึกษาวิสามัญด้วย  เนื่องจากไม่ใช่ทุกคนควรรู้ แต่เป็นความรู้เฉพาะทางเพื่อการประกอบอาชีพ เป็นการแบ่งประเภทการศึกษาในทางราบ กล่าวคือ เมื่อผ่านการศึกษาข้นต้นแล้ว จะเลือกเรียนวิชาสามัญหรือวิสามัญก็ได้

– การศึกษาเพื่อทวยราษฎร์ และการศึกษาพิเศษ  แบ่งเป็นระดับชั้นจากความสามารถ กล่าวคือ ให้มีการศึกษาภาคบังคับที่ราษฎรทุกคนต้องได้รับ  กับการศึกษาระดับสูงขึ้นไป ที่เรียนตามความสามารถของแต่ละคน ซึ่งหากจะไม่เรียนรัฐบาลก็จะไม่บังคับ  เป็นการแบ่งประเภทการศึกษาในเชิงระดับชั้น

การแบ่งการศึกษาเป็นประเภท  ตามเกณฑ์การแบ่งทั้ง 2 วิธี ต่างวางอยู่บนหลักคิดที่ท่านเน้นย้ำมาตลอดคือ “การศึกษาตามอัตตภาพ” ซึ่งบ่งเป็นนัยว่า ไม่ใช่ทุกคนมีความสามารถหรือความพร้อมที่จะได้รับการศึกษาเท่าเทียมกัน  และในอีกด้านหนึ่งก็คือคนที่มีความสามารถควรได้รับโอกาสและการส่งเสริมให้เรียนรู้โดยเหมาะสมกับความสามารถของเขา

เอกสารชิ้นนี้ ทำให้เห็นภาพว่า ในวันแรกๆ ของการจัดการศึกษาของราษฎรให้เข้ามาสู่การเรียนรู้อย่างมีระบบ มีมาตรฐาน กระทรวงศึกษาธิการได้วางหลักของการจัดการศึกษาไว้อย่างไร