ในประวัติศาสตร์ฟุตบอลไทย ชื่อของ หลวงไพศาลศิลปศาสตร์ (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) มักปรากฏอยู่เบื้องหลังจุดเริ่มต้นอันสำคัญของกีฬาชนิดนี้ในสยาม ท่านมิได้เป็นเพียงผู้รักกีฬา แต่ยังเป็นผู้บุกเบิกที่นำกติกา “แอสโซซิเอชันฟุตบอล” จากประเทศอังกฤษมาแปลและเผยแพร่ให้คนไทยเข้าใจเป็นครั้งแรก ผ่าน “วารสารวิทยาจารย์” ของกระทรวงธรรมการ ผลงานชิ้นนั้นเปรียบเสมือนสะพานเชื่อมจากโลกตะวันตกสู่สนามฟุตบอลของเยาวชนไทย และทำให้ “หมากเตะ” กลายเป็นกีฬาที่ได้รับการยอมรับในสถานศึกษาและในสังคมไทยในเวลาต่อมา
เรื่องราวประวัติศาสตร์ฟุตบอลไทย อ่านได้จากผลงานของ อาจารย์วรชาติ มีชูบท ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์ไทย ที่ได้เขียนเล่าถึงเล่าถึงต้นกำเนิดกีฬาฟุตบอลในประเทศไทย ไว้ในเพจส่วนตัวของท่าน ดังนี้
ประวัติศาสตร์หน้าแรกของฟุตบอลสยาม: จาก “หมากเตะ” สู่กีฬาที่ได้รับความนิยม
กีฬาฟุตบอลที่ได้รับความนิยมอย่างสูงในทวีปยุโรป โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “แอสโซซิเอชั่นฟุตบอล” (Association Football) ซึ่งเป็นที่นิยมอย่างมากในประเทศอังกฤษและภาคพื้นยุโรป ได้เดินทางเข้าสู่ประเทศสยามเมื่อกว่า 100 ปีที่แล้ว ในยุคแรกเริ่มนั้น กีฬาชนิดนี้ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายมากนัก ด้วยลักษณะการเล่นที่ใช้เท้าเป็นหลักในการเตะและเลี้ยงลูกฟุตบอล ชาวไทยในสมัยนั้นจึงเรียกกีฬาชนิดนี้ว่า “หมากเตะ” และขนานนามผู้เล่นว่า “นักเลงลูกหนัง”
การแข่งขันนัดประวัติศาสตร์ ณ ท้องสนามหลวง
ในช่วงแรก กีฬา “หมากเตะ” ยังคงจำกัดอยู่ในวงแคบๆ เฉพาะกลุ่มนักเรียนไทยที่สำเร็จการศึกษาจากทวีปยุโรปและชาวต่างชาติที่เข้ามารับราชการในสยามเท่านั้น
จุดเปลี่ยนครั้งสำคัญเกิดขึ้นในวันเสาร์ที่ 2 มีนาคม ร.ศ. 119 (พ.ศ. 2443) เมื่อมีการจัดการแข่งขันฟุตบอลตามกติกาของสมาคมฟุตบอลอังกฤษอย่างเป็นทางการขึ้นเป็นครั้งแรก ณ ท้องสนามหลวง การแข่งขันครั้งประวัติศาสตร์นี้เป็นการพบกันระหว่างทีม “ชุดบางกอก” ซึ่งเป็นการรวมตัวของชาวอังกฤษที่พำนักในสยาม และทีม “ชุดกรมศึกษาธิการ” ที่ประกอบด้วยข้าราชการชาวสยามซึ่งจบการศึกษาจากยุโรปและชาวยุโรปที่รับราชการในราชสำนักสยาม ผลการแข่งขันในนัดนั้นจบลงด้วยการเสมอกันไป 2-2
การวางรากฐานและเผยแพร่สู่สถานศึกษา
ภายหลังการแข่งขันนัดประวัติศาสตร์ หลวงไพศาลศิลปศาสตร์ (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) หรือที่รู้จักกันในนาม “ครูเทพ” ได้แปลกติกาการแข่งขันแอสโซซิเอชั่นฟุตบอลจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยและนำไปตีพิมพ์เผยแพร่ใน “วารสารวิทยาจารย์” ของกระทรวงธรรมการ (กระทรวงศึกษาธิการในปัจจุบัน) ส่งผลให้กีฬาฟุตบอลเริ่มเป็นที่รู้จักและแพร่หลายไปยังโรงเรียนมัธยมศึกษาต่างๆ ในกรุงเทพมหานคร
ต่อมาในปี พ.ศ. 2444 กรมศึกษาธิการได้จัดการแข่งขันฟุตบอลนักเรียนขึ้นเป็นครั้งแรกในประเทศสยาม โดยใช้รูปแบบการแข่งขันแบบแพ้คัดออก และกำหนดคุณสมบัตินักกีฬาให้มีอายุไม่เกิน 20 ปีบริบูรณ์ ทีมที่คว้าชัยชนะในการแข่งขันครั้งแรกไปครองคือ ทีมโรงเรียนฝึกหัดอาจารย์
สมาคมครูผู้จุดกระแสฟุตบอล
การขยายความนิยมของกีฬาฟุตบอลยังคงดำเนินต่อไป โดยในปี พ.ศ. 2448 ได้มีการจัดตั้ง “สามัคยาจารย์สมาคม” และ “สามัคยาจารย์สโมสร” ขึ้นที่โรงเรียนมัธยมวัดราชบูรณะ สามัคยาจารย์สมาคมได้ริเริ่มจัดการแข่งขันฟุตบอลระหว่างสมาชิกของสมาคม ซึ่งล้วนเป็นครูและบุคลากรทางการศึกษา การแข่งขันจัดขึ้นที่สนามของสโมสรฯ (ปัจจุบันคือสนามกีฬาของโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย) การที่เหล่าบุคลากรทางการศึกษาได้เข้ามามีส่วนร่วมในการแข่งขันโดยตรงนี้เอง ที่เป็นอีกหนึ่งแรงผลักดันสำคัญที่ช่วยให้กีฬาฟุตบอลแพร่หลายไปสู่โรงเรียนและเยาวชนในวงกว้างมากยิ่งขึ้น
