“คุณย่าเพิ้ง” ประพันธ์ขึ้นเมื่อพ.ศ. 2443 โดยเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีซึ่งขณะนั้นใช้นามปากกาว่า “เขียวหวาน” ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์รายเดือน “ลักวิทยา” ที่เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีและกลุ่มเพื่อน ได้แก่ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ (น.ม.ส.) พระยาสุรินทราชา (นกยูง วิเศษกุล) นายราชานัตยานุหาร (พาสน์ บุนนาค) และพระยาประภากรวงศ์ (ว่อง บุนนาค) ร่วมกันจัดทำเพื่อนำเสนอสารบันเทิงตามอย่างรูปแบบตะวันตก
ในหนังสือ “ลักวิทยา” ฉบับอื่นๆ ยังมีเรื่องสั้นของเขียวหวานอีกบ้าง แต่ “คุณย่าเพิ้ง” เป็นเรื่องสั้นที่ได้รับการยกย่องมากเรื่องหนึ่ง และครูเหม เวชกร ได้เขียนภาพปกเรื่องสั้นนี้ ในหนังสือ “วิจิตรวรรณคดีไทย” พิมพ์ครั้งที่ 1 พ.ศ.2511 โดย สนพ.ไทยวัฒนาพานิช จึงสมควรได้รับพื้นที่เป็นของตัวเอง มากกว่าจะนำไปมัดรวมกับเรื่องสั้นอื่น
“คุณย่าเพิ้ง” เป็นเรื่องสั้นอารมณ์ดีเช่นเดียวกับงานเขียนอีกหลากหลากมากมาย ของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีในช่วงวัยหนุ่ม แต่ก็แฝงด้วยแง่คิดและความรู้เชิงเศรษฐศาสตร์ ทำให้ทราบว่าแม้ในช่วงเริ่มต้นของการรับราชการในกระทรวงธรรมการ เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีก็ได้ใส่ใจติดตามความรู้ด้านเศรษฐศาสตร์มาก่อนแล้ว ส่วนความขบขันนั้น มองในมุมกลับก็คือช่องว่างของความรับรู้ระหว่างคนเมืองและชนบท ที่แสดงให้เห็นถึงความจำเป็นที่จะต้องจัดการศึกษาให้กว้างขวาง